Author: Otto Adang
Company: LSOP

EVALUATIE VAN GROOTSCHALIG OPTREDEN

Otto Adang en Chris van Dam

Nu de reorganisatie van de politie vorm heeft gekregen komt er steeds meer aandacht voor de kwaliteit van de politie en de politiele dienstverlening. Er is per 1 januari 1996 een inspectie voor de politie opgericht, die ressorteert onder het ministerie van Binnenlandse Zaken. Er wordt een kwaliteitsbureau van de politie zelf opgericht. Steeds meer ordt van de politie verwacht dat zij kwaliteit levert.

Onderdeel van de kwaliteitszorg m.b.t. grootschalig optreden vormt de evaluatie. 
Om systematisch te evalueren zijn geen ingewikkelde modellen, maar wel een juiste instelling nodig. Evalueren is niet een moeilijk woord voor nakaarten. Goed uitgevoerd levert evalueren een bijdrage bij het oplossen van de problemen van morgen, niet die van gisteren oplossen. Op die menier is evalueren een vorm van intelligent leren gebaseerd is op vooruitkijken: hoe zouden we het een volgende keer anders doen?
Het is daarbij van belang om open te staan voor kritiek en niet te ontkennen dat het anders zou kunnen, problemen niet af te schuiven, niet te gaan zoeken naar schuldigen. Successen zijn gevaarlijk. Het zijn vaak zogenaamde successen. De goede afloop is vaak niet of niet alleen aan de wijze van voorbereiing, organisatie en uitvoering te wijten, maar aan al dan niet toevallige omstandigheden.
Er is daarom vooral aandacht nodig voor het feitelijk verloop van processen en de gevolgen van beslissingen. In plaats van alleen maar te kijken naar oorzaken, is het van belang een perspectief te hanteren waarbij naar effecten gekeken wordt.

In dit artikel willen wij aan de hand van een praktijkvoorbeeld van een evaluatie enkele conclusies trekken die van nut kunnen zijn bij de verbetering van de kwaliteitszorg m.b.t. grootschalig optreden. Op 5 november 1994 vond in Den Haag een grote studentendemonstratie plaats. Een demonstratie met een verleden. Op 8 mei 1993 was immers een eerdere studentendemonstratie uit de hand gelopen. Dat was toen aanleiding voor heel veel negatieve publiciteit en kritische rapporten m.b.t. het politie-optreden. Als gevolg daarvan is bij de politie Haaglanden een proces op gang gekomen van herbezinning met betrekking tot de organisatie van grootschalige optredens. Dat heeft geresulteerd in een "Plan van aanpak openbare manifestaties".

Op de demonstratie van 5 november 1994 lag een zware hypotheek: de politie Haaglanden moest bewijzen dat zij een dergelijk evenement aankon. Zowel studenten als politiek moest het vertrouwen teruggegeven worden. Mede vanwege die zware hypotheek werd ervoor gekozen nadrukkelijk aandacht te besteden aan de evaluatie van het optreden.

Doel
Doel van de evaluatie was om:
- weer te kunnen geven wat feitelijk heeft plaatsgevonden
- lessen voor de toekomst te kunnen trekken
- intern en extern verantwoording afleggen
De evaluatie richt zich op het operationele en tactische deel van de politiemaatregelen. In de toekomst zou ook de wijze waarop het strategisch niveau (driehoek en algemeen commandant) de zaak hebben aangepakt in de evaluatie kunnen worden meegenomen.

Plan van aanpak
Evalueren is een verantwoordelijkheid van betrokken politie-ambtenaren, i.h.b. betrokken commandanten. Iedere commandant maakte op voorhand een op schrift gesteld plan van aanpak. Vantevoren was afgesproken dat ongeacht het verloop van de demonstratie iedere commandant na afloop van de maatregelen een evaluatie-rapport op zou stellen. In dat rapport zou in elk geval aan de volgende onderwerpen aandacht besteed worden:
- mate waarin en wijze waarop de taak is uitgevoerd en de doelstelling gehaald is
- een chronologisch overzicht van de wrekzaamheden van de eenheid voor en tijdens de maatregelen (journaal)
- wijze van voorbereiden en evalueren door de eenheid
- geweldsaanwending: tijdstippen, lokaties, wijze en mate van geweldsaanwending
- in hoeverre gemaakte afspraken nagekomen zijn.

Uitvoering
Voorafgaand aan de maatregelen werd een evaluatiecoordinator aangewezen die tot taak had. Tijdens de maatregelen werden door videoploegen opnames gemaakt die mede tot doel hadden een indruk te krijgen van het feitelijk verloop van de maatregelen. Afspraken m.b.t. de inzet van de videoploegen werden gemaakt door de evalautiecoordinator. Daarnaast werden tijdens de maatrgelen waarnemingen verricht door vier observatiekoppels. De koppels waren samengesteld uit een medewerker van het korps Haaglanden en een medewerker van het Politie Instituut Openbare Orde en Veiligheid, danwel een vertegenwoordiger namens de organisatie van de demonstratie. De waarnemers werden met een aantal specifieke opdrachten de straat opgestuurd om te waarborgen dat diverse aspecten van het optreden naandacht kregen. De opdrachten hadden zowel op tactische als operationele aspecten betrekking.
Alle rapportages van commandanten en waarnemers moesten op een vooraf bepaald tijdstip ingeleverd worden bij Algemeen Commandant.
Op een vantevoren afgesproken tijdstip zou er een evaluatiegesprek plaatsvinden met het organisatiecomite.

Feitelijk verloop
In een voorgesprek drie dagen voor de demonstratie werden de volgende waarnemingsonderwerpen vastgesteld (mede aan de hand van de pijnpunten van de maatregelen van de vorige studentendemonstratie):
- het optreden van de AE
- zichtbaarheid van ME
- gefaseerdheid van het optreden
- afhandeling van arrestanten
- contact organisatoren- politie
Tijdens deze bijeenkomst werd uitdrukkelijk stil gestaan bij de vraag hoe ver de waarnemingen zouden moeten gaan. Om het gevaar te voorkomen dat de rapportages van de waarnemers bol zouden staan van de interpretaties en waarderingen werd als uitgangspunt gekozen voor het weergeven van feitelijkheden, zonder effecten van het politie-optreden uit het oog te verliezen. Onderstreept werd dat de waarnemingsactiviteiten tot doel hadden bij te dragen aan het lerend vermogen van de organisatie en de personen binnen de organisatie en zeker niet tot doel hadden individuen 'af te straffen'.

Op de dag voor de demonstratie werd in een plenaire zitting met alle operationele commandanten aandacht besteed aan de opzet van de evaluatie. De evaluatiecoordinator besteedde specifiek aandacht aan:
- de lerende organisatie
- de taak van de waarnemers
- de betrokkenheid van externe waarnemers
- de op te stellen evaluatierapporten
Commandanten werden uitdrukkelijk in de gelegenheid gesteld zelf evaluatiepunten aan te dragen. Sommigen maakten van deze mogelijkheid gebruik.

Op de dag van de demonstratie maakten de waarnemingskoppels kennis met elkaar en werden afspraken gemaakt m.b.t. de waarnemingsaccenten. Nadrukkelijk werd afgesproken dat het ingrijpen of het plaatsen van goedbedoelde opmerkingen achterwege zou blijven.

Vervolgend begonnen de waarnemingskoppels met hun werkzaamheden, beginnend bij de briefings van de eenheden. De waarnemingen werden zoveel mogelijk direct vastgelegd op papier of cassetterecorder. Enkele waarnemers beschikten over een portofoon met headset. Na afloop van de demonstratie verzamelden de waarnemers zich op het hoofdbureau en werden de algemene indrukken doorgegeven aan de evaluatiecoordinator, die steeds op het hoofdbureau aanspreekbaar was gebleven.
In onderling overleg werd vervolgens drie dagen later per koppel schriftelijk verslag gedaan van de waarnemingen.

Alle waarnemers zijn door alle betrokkenen hartelijk ontvangen: men stelde zich open op. De samenwerking binnen de waarnemingskoppels werd over en weer als zeer positief ervaren. De waarnemers- medewerkers van politie Haaglanden, waarvan sommigen al jaren een rol speelden in grootschalig politie-optreden, vonden het een bijzondere en geheel nieuwe ervaring om eens geheel anders naar (de effecten van) politie-optreden te kijken.

Resultaat
Totaal werden er 14 plannen van aanpak ingediend. Alhoewel de minimale inhoud nadrukkelijk was aangegeven bestond er een grote variatie in inhoud en opzet. Dat maakte onderlinge vergelijking en afstemming lastig.
Het aantal evaluatierapporten bedroeg 16. Ook deze blonken uit in veelzijdigheid qua inhoud en opbouw. In de meeste rapporten was onduidelijk hoe de evaluatie tot stand was gekomen.
Uit de videobeelden is een compilatie gemaakt die een beeld geeft van het feitelijk verloop van de maatregelen.
De vier koppels waarnemers hebben in afzonderlijke rapportages hun ervaringen vastgelegd. Opmerkelijk is het enthousiasme van de waarnemers om zelf in een betrekkelijk onafahankelijke rol waar te nemen wat er zo'n dag allemaal plaats vindt.
De gegevens uit de diverse evaluatierapporten en de rapportages van de waarnemers zijn uiteindelijk verwerkt in de algehele evaluatie van de Algemeen Commandant. Daarin werd overigens geconcludeerd dat van de politie (en met name van commandanten) vooral in de voorbereiding qua tijd en inzet een enorme investering gevraagd is.

Conclusie:
De wijze waarop bij deze demonstratie is omgegaan met de evaluatie kan wellicht als voorbeeld dienen voor toekomstige grootschalige gebeurtenissen. Daarbij gaat het er niet om dat het hier beschreven model het beste is. Het verdient echter aanbeveling een aantal elementen te benadrukken die van belang zijn voor een zinvolle evaluatie die recht doet aan het begrip lerende organisatie:
- de inzet van mensen met uitsluitend een waarnemersrol ten behoeve van de evaluatie
- evaluatie nadrukkelijk meenemen in de organisatie van een grootschalig optreden: vastleggen van verantwoordelijkheden, opstellen plan van aanpak, vastleggen van evaluatiebijeenkomsten en tijdstippen waarop rapportages ingediend moeten zijn, duidelijkheid m.b.t. evaluatiepunten en wijze van evalueren
- inzet van mensen uit het eigen korps met ervaring in grootschalig optreden geeft deze mensen veel leerervaringen
- inzet van mensen buiten het eigen korps benadrukt de wens tot openheid en objectiviteit
- goed vastleggen feitelijk verloop gebeurtenissen vergemakkelijkt het bespreken van mogelijke leerpunten
- goed vastleggen van plan van aanpak en evaluatie: het verdient aanbeveling om commandanten te trainen en te ondersteunen om te voorkomen dat er onevenredig veel energie in gestoken wordt.

De bevindingen geven aan dat het al eerder vanuit het PIOV geopperde idee om te komen tot de instelling van een E(valuatie)-team van groot nut zou kunnen zijn bij de invulling van de kwaliteitszorg m.b.t. grootschalig optreden. 

Het idee achter het Evaluatieteam is dat een pool bestaande uit PIOV-medewerkers en en ervaren politiecommandanten uit diverse regio's het hele traject van voorbereiding tot en met evaluatie van een grootschalig optreden observeert in samenwerking met de politieregio die het optreden uitvoert. De werkzaamheden van het Evaluatieteam zijn geen vervanging van reguliere evaluatieprocessen, maar een aanvulling daarop en zijn als zodanig onderdeel van het proces van politiële zelfevaluatie.

In het algemeen verdient het aanbeveling om structureler na te denken over de evaluatie van grootschalig politie-optreden en om de praktische ervaringen ermee vast te houden en uit te bouwen. Op die wijze kan daadwerkelijk invulling gegeven worden aan het begrip "lerende organisatie" en wordt aangesloten bij de ME-regeling en de uitvoeringsregeling van de Raad van Hoofdcommissarissen. Volgens de ministeriële ME-regeling moet van elk grootschalig optreden waarbij ernstige verstoring van de openbare orde is ontstaan een evaluatierapport worden opgemaakt door de burgemeester in overeenstemming met de officier van justitie. De uitvoeringsregeling van de Raad van Hoofdcommissarissen bevat een praktische modelprocedure voor de (politiële) evaluatie. De kern daarvan is dat de evaluatie een vast onderdeel van het draaiboek en actieplan dient te zijn en dat iedere commandant er verantwoordelijk voor is dat de onder hem vallende eenheden het optreden evalueren.